वाटचाल आत्मविनाशाकडे


तात्पुरत्या फायद्यासाठी भविष्याचा सौदा करण्यात माणूस मोठा हुशार असतो. त्यातही फायदा वैयक्तिक आणि नुकसान सार्वजनिक असेल तर त्याबाबत सामान्य माणसापासून ते शासन-प्रशासनातील धुरिणांपर्यंत सगळे वास्तवाकडे डोळेझाक करताना सारखेच असतात. पर्यावरणाचे रक्षण हा जणू केवळ निबंधांचा, लेखांचा आणि भाषणांचा विषय आहे; प्रत्यक्षात त्याबाबत गांभीर्याने काहीही करण्याची गरज नाही या समजुतीत आपण दशकानुदशके आहोत. संकट दूरवर दिसत होते, प्रलयकारी ढग क्षितिजापार होते, तोवर आपण ’हाताची घडी तोंडावर बोट’ अशा अवस्थेत होतो. परंतु आता संकट एवढे जवळ आले आहे की अर्धेअधिक जग मृत्यूच्या सावटाखाली उभे आहे. समजून-उमजून अशा गंभीर संकटांकडे दुर्लक्ष करण्यास आत्महत्याच म्हणायला हवे.

हे संकट केवळ चहुबाजूंनी नव्हे, तर शक्य त्या सर्व बाजूंनी रावणाप्रमाणे दहा तोंडांनी ’आ’ वासून उभे आहे. खरेतर जागे होण्याची वेळ टळली आहे. आता आपण कमीत कमी नुकसान व्हावे, यासाठीच प्रयत्न करू शकतो. प्रगतीच्या गुर्मीत, निसर्गावर मात करण्याच्या मस्तीत आपण हे प्रयत्नही केले नाहीत तर आपल्यासारखे करंटे आपणच! पण या जगातील सात अब्जांपैकी निर्णय घेऊ शकणारे चार कोटी अब्ज नागरिक ढिम्म आहेत. ते स्वतः आत्महत्येच्या दिशेने जातच आहेत, पण उरलेल्या तरुण, बालके आणि महिलांनाही ते त्याच दिशेने ढकलत आहेत. अगदी साध्या प्लास्टिकच्या वापरावर बंदी घालण्याच्या प्रयत्नांकडे पाहिले तरी काय दिसते? पातळ प्लास्टिकच्या वापरावर बंदी घालण्याच्या वल्गना आपण शेकडोवेळा केल्या, तरीही अखेर काही महिन्यांनी पुन्हा सर्वत्र ते सुखेनैव संचार करताना दिसते. ते समुद्राच्या पाण्यावर तरंगते, नदीनाल्यांच्या प्रवाहात वाहते, नाल्यांच्या तोंडाशी त्याचे साम्राज्य निर्माण होऊन घाणेरडे पाणी मर्यादा सोडून रस्त्यावर आलेले दिसते. गायीगुरे प्लास्टिक चघळून मृत्युमुखी पडत असल्याचे दिसते. दोष प्लास्टिकचा नसून त्याचा शहाणपणाने वापर करण्याचा समंजसपणा दाखवण्याची खबरदारी न घेणार्‍यांचा आहे.

उद्योग, प्रगती हवी की नको, असा सर्वस्वी अनाठायी प्रश्न विचारून लाखो गॅलन दूषित पाणी वर्षानुवर्षे नदीत, समुद्रात सोडून पृथ्वीवरील जैवसाखळीत अडथळे आणण्याचा अक्षम्य गुन्हा तर आपण डोळे मिटून करत आलो आहोत. रोजगारासाठी कारखाने हवेत. कारण माणसे जगली पाहिजेत, हे खरे आहे. परंतु, त्याच माणसाला स्वच्छ हवेची गरज असते, रोगराईमुक्त वातावरणाची गरज असते, स्वच्छ पाण्याची गरज असते याचा विसर आपल्याला पडतो. एक पिढी जगवण्याचे निमित्त करून प्रदूषणविषयक नियमांना बगल देताना आपण पुढील दहा पिढ्यांपुढे जगण्याचे संकट निर्माण करतो याचा विचार आपण करत नाही, केला नाही आणि आता त्याचे परिणाम दिसू लागले आहेत.

जंगलतोड झाली, समुद्र बुजवून झाले, आता आपले लक्ष खाडीकिनार्‍यांकडेही गेले आहे. नदी-समुद्रातील पाण्यांवर साचलेल्या रसायनांच्या, तेलाच्या काळ्या थरांखाली समुद्री जीव, वनस्पती यांचा श्वास कोंडतो आहेच, आता पाणथळांच्या आश्रयाने वाढविलेली झाडे, प्रवासी पक्षी यांच्या अधिवासावरही गंडांतरे येत आहेत. खाडीलगत बांधकामे करण्यासाठीच्या अंतराच्या मर्यादा कमी कमी होत आहेत, मिठागरांच्या जमिनीच्या वापरावरील निर्बंध शिथिल होत आहेत, जंगले कापण्याचे समर्थन मोठी स्वप्ने दाखवून केले जात आहे आणि पर्यायी वृक्षारोपणाचे खोटे दावे उघड होत आहेत. दिल्लीतली हवा दूषित झाली तशी इतर शहरांमधील होणार नाही,असे आपल्याला अजूनही वाटते. केरळमधील किंवा महाराष्ट्रातील अवकाळी पावसाची आपण फक्त चर्चा करतो. निसर्गाचा वाढत असलेला लहरीपणा हा गेली शेकडो वर्षे आपण केलेल्या दुर्लक्षाचा परिणाम आहे.

संत-महात्म्यांनी फार पूर्वी आपल्याला या बद्दल जागे करण्याचा प्रयत्न केला होता. त्या प्रयत्नांनाही आता चारशे वर्षे होतील. पण अजूनही आपण जागे झालो नाही. किंबहुना हा आत्मघात आणखी जवळ कसा आणता येईल, याचा आपण प्रयत्न करतो आहोत. या पृथ्वीवर मनुष्य हा एकच सजीव असा असेल, की जो स्वतःचा विनाश ओढवून घेतो आहे. त्याला सगळे माहीत असूनही, कळत असूनही मी एकट्याने केल्याने काय फरक पडणार आहे या समजुतीमध्ये मश्गुल राहतो. साहजिकच या पृथ्वीच्या विनाशासाठी कोणते गंडांतर येण्याची किंवा कोणते युद्ध होण्याची गरज नाही. आपल्या सगळ्यांचे वागणेच त्याला कारणीभूत ठरते आहे. पण ते समजून घेण्यासाठी आपण जागे कोठे आहोत?

No comments

Powered by Blogger.