Your Own Digital Platform

मुकनायक ची शताब्दी


( दि. ३१ जानेवारी १९२० ते दि. ३१ जानेवारी २०२० )


मूकनायक हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी इ.स. १९२० साली दलित समाजाच्या वेदना व विद्रोह प्रकट करण्यासाठी सुरू केलेले मराठी भाषेतील एक पाक्षिक होते. दि. ३१ जानेवारी १९२० रोजी या पाक्षिकाचा पहिला अंक प्रकाशित करण्यात आला. हे पाक्षिक मुंबईहून निघत असे.

मुकनायकच्या शिर्षकाखाली संत तुकोबारायांच्या अभंगाचे पुढील चरण निवडले होते

काय करु आता धरुनीया भीड ।
 
नि:शंक हे तोंड वाजवले ।।
 
नव्हे जगी कोणी मुकियांचा जाण।
 
सार्थक लाजून नव्हे हित।।

मुकनायक हे नाव , मुकजनांना बोलायला लावण्याचे साधन आहे हे सुचीत करणारे होते. मुक असलेला , दबलेला असा हा समाज आहे तरी गर्जना करुन नायक बनण्याची धमकही त्याच्यात आहे असे ही या नावातून ध्वनित होते. त्यावेळी केसरी ने मुकनायक या पाक्षिकाची दखलही घेतली नाही. जागा नसल्याचे कारण सांगून पैसे घेवून जाहिरात छापण्यासही केसरीने नकार दिला. ( संदर्भ- मराठी वृत्तपत्रांचा इतिहास - लेखक - रा.के.लेले )
 
पांडुरंग नंदराम भटकर नावाच्या तरुणास या पाक्षिकाचे संपादक केले. कारण आंबेडकर हे सिडनेहॅम कॉलेजमध्ये प्रोफेसर म्हणून काम करीत होते. त्यामुळे त्यांना उघडपणे संपादकपदावर कार्य करणे शक्य नव्हते. म्हणून त्यांनी मूकनायकाच्या व्यवस्थापकपदी ज्ञानदेव ध्रुवनाथ घोलप यांची नेमणूक केली होती.
 
अंकातही त्यांनी लेख लिहिले. मूकनायकासाठी छत्रपती राजर्षी शाहू महाराजांनी २,५०० रुपयांची आर्थिक मदत दिली होती. आंबेडकरांनी मूकनायक मराठी भाषेमध्ये प्रकाशित केले, कारण मराठीच त्यावेळेची सामान्य जनतेची भाषा किंवा लोकभाषा होती आणि बाबासाहेबांचे कार्यक्षेत्र (कर्मभूमी) महाराष्ट्र होते. तसेच तेंव्हा महाराष्ट्रातील दलित जनता जास्त शिकलेली नव्हती, ती केवळ मराठीच समजू शकत होती.
 
या पाक्षिकाचा मुख्य उद्देश दलित, गरीब व शोषित लोकांच्या व्यथा त्यांचा आवाज सरकारपर्यंत आणि इतर जनतेपर्यंत पोहचवणे हा होता. त्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या लेखांमधून बहिष्कृत , अस्पृश्य समाजावर होत असलेल्या अन्यायावर प्रकाश टाकून त्या समाजाच्या उन्नतीसाठी तत्कालिन ब्रिटिश सरकारला काही उपाययोजना सुचवल्या. अस्पृश्यांचा उद्धार किंवा विकास होण्यासाठी पूर्वाश्रमीच्या अस्पृश्यांनी राजकिय सत्ता व शैक्षणिक ज्ञान मिळवणे गरजेचे आहे, असे त्यांना नेहमी वाटत असे. दि. ५ जुलै १९२० रोजी आंबेडकर पुढील शिक्षणासाठी लंडनला रवाना झाले. त्यानंतर दि. ३१ जुलै १९२० पासून मूकनायकाचे संपादक पद ज्ञानेश्वर ध्रुवनाथ घोलप यांच्याकडे आले घोलप हे वाळवा तालुक्यातील रहिवासी होते.

सध्या मूकनायकाचे १९ अंक उपलब्ध आहेत. त्यांत आंबेडकरांनी वैचारिक लिखाण केले. मूकनायक या पत्राने सामाजिक व धार्मिक क्षेत्राबरोबरच राजकीय क्षेत्रातही पूर्वाश्रमीच्या अस्पृश्यांनी बलवत्तर स्थान निर्माण केले पाहिजे ही जाणीव निर्माण केली. 'मूकनायक' पत्रात विविध विचार, वर्तमानसार, निवडक पत्रातील उतारे, क्षेम, समाचार, कुशल प्रश्न, शेला पागोटे ही सदरे होती. ' मूकनायक ' दि. ८ एप्रिल १९२३ मधे बंद पडले.
 
संकलन

विजय मांडके , सातारा